Piše: Nada Kovačević
U vremenu kada se Crna Gora suočava sa kontinuiranim odlaskom visokoobrazovanih kadrova, pitanje odnosa prema naučnoj dijaspori postaje jedno od ključnih razvojnih pitanja države. Upravo iz te potrebe nastao je projekat Back2matica – Nauka se vraća kući, inicijativa koja ne posmatra dijasporu kao izgubljeni resurs, već kao potencijal koji može biti aktivno uključen u razvoj matice. Na čelu ove ideje nalazi se dr Anđela Martinović, naučnica sa međunarodnim iskustvom, koja je svoj akademski put gradila od Crne Gore, preko Italije, do evropskih istraživačkih centara, a danas ga usmjerava ka povezivanju znanja, inovacija i ljudi.
Kroz rad Crnogorskog naučno-tehnološkog Hub-a epiSTEMe, Martinović i njen tim pokrenuli su projekat koji po prvi put sistemski mapira crnogorske naučnike širom svijeta, nastojeći da uspostavi održiv most između njih i institucija u zemlji. Ideja nije samo u povratku, već u stvaranju mreže saradnje koja omogućava razmjenu znanja, iskustva i međunarodnih kontakata – model koji savremene države sve više prepoznaju kao ključ razvoja zasnovanog na znanju.
U razgovoru za portal #CGDijaspora, dr Martinović govori o razlozima odlaska naučnika iz Crne Gore, njihovim potencijalima, ali i konkretnim mehanizmima kako se taj „odliv mozgova“ može pretvoriti u „cirkulaciju znanja“. Njena poruka je jasna – naučna dijaspora nije gubitak, već neiskorišćena šansa koju je potrebno strateški prepoznati i uključiti u razvoj države.
#Anđela Martinović: Projekat Back2matica: Nauka se vraća kući nastao je kao odgovor na opšte poznate izazove vezane za crnogorsku dijasporu, fokusirajući se na naučnike kao ciljnu grupu, a u skladu sa djelatnostima i vizijom djelovanja Crnogorskog naučno tehnološkog Hub-a epiSTEMe. Projekat je pokrenut usljed nepostojanja strateškog pristupa mapiranju i informacionoj osnovi o sociodemografskim karakteristikama crnogorske naučne dijaspore, ograničenog razumijevanja stvarnih potreba i potencijala crnogorskih naučnika u dijaspori, kao i nedovoljnog vrednovanja nauke i naučnika u Crnoj Gori. Realizacijom projekta Back2matica stvorili smo temelje za unaprijeđenje komunikacije, odnosa i saradnje između naučne dijaspore i matice Crne Gore. Kroz mapiranje, sistemsko prikupljanje i analizu podataka poseban fokus dali smo razumijevanju izazova, ali i potencijala naših naučnika u dijaspori, kao i afirmaciju njihovih postignuća.
U savremenim društvima zasnovanim na znanju, nauka i naučnici predstavljaju ključni pokretač ekonomskog, društvenog i održivog razvoja svake države. Upravo u tom kontekstu, naš projekat daje poseban doprinos razvoju Crne Gore, jer prepoznaje i „aktivira“ potencijal naše naučne dijaspore, koja bi sa svojim znanjem, iskustvom i profesionalnim mrežama, u budućnosti mogla doprinijeti unapređenju domaćeg naučnog i inovacionog sistema. Projekat takođe doprinosi i takozvanom fenomenu „cirkulaciji mozgova“, u skladu sa preporukama strateških dokumenata Crne Gore, poput Strategije saradnje sa dijasporom, iseljenicima.
Mapiranje crnogorskih naučnika u dijaspori u okviru Back2matica projekta, koje smo realizovali, u relativno kratkom vremenskom periodu od 5 mjeseci predstavlja važan početni korak, ali ne i konačan cilj. Kako bi se obuhvatio širi broj naučnika u dijaspori, i obezbijedio dugoročni uspjeh neophodan je kontinuitet ove i sličnih inicijativa kroz saradnju sa ostalim akterima kao što su državne institucije, druge nacionalne, ali i regionalne organizacije sa sličnim poljem djelovanja. Back2matica projekat ne predstavlja samo istraživački poduhvat, već i temelj za izgradnju trajnih mehanizama saradnje, valorizaciju znanja naučnika u dijaspori i stvaranje održivog mosta između Crne Gore i njene naučne zajednice širom svijeta.
Važnost naše inicijative prepoznata je i na regionalnom nivou, u ostalim zemljama Zapadnog Balkana koji se suočavaju sa sličnim izazovima, pa smo tako stvorili partnerstva sa regionalnim organizacijama i učestvovali u različitim inicijativama među kojima su Prva brainstorming sesija za zemlje Zapadnog Balkana u Beogradu, kao i #LeadBalkans 2026 konferencija dijaspore Zapadnog Balkana organizovane od strane Western Balkan Fund-a, u Tirani.
#Anđela Martinović: Na osnovu sprovedenih aktivnosti, a posebno tokom intervjua, motive za odlazak naučnika iz Crne Gore grupisali smo u 5 ključnih kategorija i to:
1. Ograničene akademske mogućnosti u Crnoj Gori, gdje su kao jedan od glavnih motiva naučnici naveli nedostatak studijskih programa, posebno onih iz oblasti prirodnih nauka. Osim nemogućnosti pronalaska studijskih programa na različitim nivoima studija, koji bi im omogućili izgradnju željene profesionalne karijere, naučnici su izdvojili i nedostatak sticanja praktičnih znanja i vještina u crnogorskom obrazovnom i istraživačkom ekosistemu.
2. Profesionalna stagnacija i nedostatak valorizacije znanja u Crnoj Gori, neadekvatno plaćene raspoložive karijerne mogućnosti u odnosu na njihovu struku i sposobnosti, kao i nemogućnost pronalaska posla uprkos kvalifikacijama.
3. Bolje obrazovne i istraživačke prilike u inostranstvu, kao što su bolje prilike za studije i stipendijski programi na prestižnim univerzitetima, koji nude kvalitetnije, konkurentnije i modernije obrazovne mogućnosti, i stabilnije i transparentnije finansiranje. Dodatno, strani univerziteti nude pristup savremenim metodama, tehnologijama i inovativnim istraživačkim pristupima, što su sve elementi ključni za ozbiljan naučno-istraživački rad i migraciju crnogorskih, posebno mladih naučnika.
Kako bi se pomenuti izazovi sistemski adresirali potrebno je početi prije svega od osnove, gdje je dobar doprinos dao projekat Back2matica, a to je uspostaviti održive, jasne, a ne sporadične kanale komunikacije sa naučnicima u dijaspori. Dodatno, potrebno je usmjeriti veća finansijska sredstva ka naučno-istraživačkim projektima saradnje sa dijasporom, kao i uspostaviti učestale modele saradnje i angažovanja naučne dijaspore, bez nužnog fizičkog povratka, kroz mentorstva, predavanja, programe razmjene i sl. Neophodno je i bolje promovisati naučnike u dijaspori i transparentno navoditi njihov doprinos radi bolje i uspješnije društvene (re)integracije.
#Anđela Martinović: Za sprovođenje i sistemsko prikupljanje i analizu podataka o crnogorskoj naučnoj dijaspori koristili smo: (i) upitnike u cilju mapiranja i prikupljanja kvantitativnih i kvalitativnih podataka o naučnicima u dijaspori; (ii) intervjue kako bismo od određenog broja mapiranih naučnika dobili detaljniji uvid o njihovom razvojnom putu, potrebama i potencijalima, glavnim faktorima koji doprinose njihovoj migraciji, kao i stepenu interesovanja za povratak i/ili doprinos matici; i (iii) video serijal u cilju povećanja vidljivosti uspješnih pojedinaca koji mogu poslužiti kao inspiracija i most za nove oblike saradnje.
Mapiranje crnogorske naučne dijaspore ukazuje na izražen trend migracija mladih naučnika, gdje je najveći broj mapiranih naučnika emigrirao je u poslednjih 10 godina (2015-2025). Rezultati mapiranja ukazuju na to da matica Crna Gora, usled nedostatka strateških mehanizama saradnje, ostaje uskraćena za doprinos brojnih mladih i visokoobrazovanih naučnika iz različitih oblasti (društvene nauke, inženjerstvo i tehnologija, biomedicina, prirodne nauke, poljoprivreda, hrana), koji djeluju u različitim zemljama destinacije (npr. Njemačka, Velika Britanija, Amerika, Italija, Austrija, Švajcerska, Srbija). Kroz sprovođenje intervjua, kao i kroz video serijal, projekat je otvorio prostor za dublje razumijevanje brojnih izazova sa kojima se naučnici u dijaspori suočavaju, uključujući nedostatak strukturisanih i formalnih kanala saradnje, prepreke u komunikaciji sa institucijama u matici, smanjena vidljivost i osjećaj isključenosti crnogorske naučne zajednice od njene matice, kao i ograničeni mehanizmi institucionalne podrške. Identifikovani su i razlozi koji sprečavaju povratak crnogorskih naučnika u maticu, a takođe se i potvrdila potreba za stvaranjem uslova za mlade istraživače unutar zemlje, kako bi se doprinijelo smanjenju fenomena „odliva mozgova”. Svi rezultati jasno su ukazali na snažan potencijal, motivaciju i spremnost crnogorske naučne dijaspore da svojim znanjem, iskustvom i međunarodnim kontaktima doprinese razvoju matice Crne Gore.
#Anđela Martinović: Najvažniji faktori koji utiču na ostanak naučnika u dijaspori, usko su povezani sa razlozima njihovog odlaska iz matice, a na osnovu prikupljenih podataka grupisali smo ih u akademske, profesionalne i lične. Među akademskim izdvajaju se pristupi savremenim istraživačkim resursima koji omogućavaju kvalitetan i kontinuiran istraživački rad. Osim toga, naučnici su naglasili i stabilnu finansijsku podršku od strane državnih i univerzitetskih fondova, koja je bitna, ne samo za nesmetano sprovođenje istraživanja, već i za stabilan život i sigurniju budućnost. Naučnici su izdvojili i dinamično i podsticajno akademsko okruženje, gdje im rad u ovakvoj sredini omogućava da sarađuju sa vrhunskim stručnjacima iz različitih oblasti i kultura, što značajno obogaćuje i ubrzava njihov profesionalni razvoj. Takođe, ograničen broj istraživačkih institucija i radnih pozicija u matici za neke od njih čini povratak teško ostvarljivim. Zbog toga su se neki, nakon neuspjelih pokušaja reintegracije, ponovo odlučili za nastavak karijere u inostranstvu, gdje imaju jasnije i stabilnije uslove za napredak.
Kao glavni profesionalni faktori izdvajaju se razvijenije tržište rada i veće mogućnosti napredovanja, stabilnije profesionalne putanje uz jasne uslove za napredovanje, organizovanost i stabilnost istraživačkih sistema u kojima rade. Rad u sredinama koje nagrađuju kompetenciju, prepoznaju kvalitet i daju jasne profesionalne izazove, pruža im osjećaj dugoročnog profesionalnog rasta. Za određene crnogorske naučnike odluka o ostanku u dijaspori vezana je primarno za bolji kvalitet života u određenim zemljama, a kao najznačajniji elementi izdvajaju se socijalno blagostanje i brojne pogodnosti koje stoje na raspolaganju građanima (npr. besplatni javni prevoz, subvencije za kupovinu prvog stana, do poreskih olakšica za roditelje sa djecom), kao razvijeniji javni servisi i zdravstvo. Život u dijaspori nekima je omogućio da pronađu životnog partnera i ostanu u okruženjima koja doživljavaju kao pozitivnija i podsticajnija.
#Anđela Martinović: Na osnovu odgovora naučnika iz dijaspore saradnja bi se mogla najviše podstaći kroz umrežavanje i povezivanje sa domaćim stručnjacima, finansiranje naučno-istraživačkih projekata, lakši pristup istraživačkoj infrastrukturi, organizovanje redovnih konferencija i formiranje malih savjetodavnih grupa za specifične teme od interesa za razvoj matice.
Ovom prilikom željeli bismo se zahvaliti našim projektnim partnerima TimeLapse produkciji i NVO Multimedijalni studio EHO, donatoru Ministarstvu dijaspore Crne Gore, kao i svim naučnicima u dijaspori koji su svojim znanjem, iskustvom i angažmanom dali vrijedan doprinos realizaciji Back2matica projekta.
Detaljni rezultati projekta Back2matica mogu se naći na sledećem linku: https://epistemehub.me/wp-content/uploads/2026/02/Back2matica-report_final.pdf
