Za brojne iseljenike porijeklom iz Gusinja, rasute širom Evrope, Amerike, Kanade i Australije, snimci zavičaja uvijek imaju posebno značenje. Ipak, priča koja danas stiže iz podnožja Prokletija nije samo nostalgično podsjećanje na rodni kraj njihovih predaka – to je priča o selu koje se ponovo budi, privlači turiste iz cijelog svijeta i sve češće vraća ljude kući.
Planinsko selo nadomak Gusinja, nekada gotovo odsječeno od svijeta, danas ima više od 1.500 kreveta i pet restorana. Smještaj je tokom glavne sezone teško pronaći, mladi se vraćaju iz inostranstva, a domaćini tradiciju i porodična imanja pretvaraju u uspješne turističke priče.
Vusanje, planinsko selo smješteno na više od hiljadu metara nadmorske visine, svega pet kilometara udaljeno od Gusinja, posljednjih godina doživljava pravu turističku ekspanziju.
Selo koje je hrvatski istraživač Branimir Gušić još 1976. godine opisao kao „orlovo gnijezdo“, vijekovima oslonjeno na planinu i udaljeno od velikih puteva i gradskih sredina, danas je jedna od najvažnijih polaznih tačaka za obilazak Prokletija.
Priču o njegovom nevjerovatnom preobražaju možete gledati u emisiji „Turistički puls“ TVCG, autorke Aleksandre Sjekloće.
Mještani kažu da prije samo desetak godina nijesu mogli ni da zamisle da će priroda, koja je njihovim precima često otežavala život, postati glavni pokretač razvoja.
– Bog nam je dao ovu ljepotu da je koristimo, da od nje možemo da živimo, a da naši gosti uživaju i upoznaju naše selo i prirodu – poručuje jedan od mještana.
Više kuća, ali manje stalnih stanovnika
Život u Vusanju nekada je bio znatno teži. Put prema Gusinju dugo je bio makadamski i u lošem stanju, dok su se stanovnici uglavnom bavili poljoprivredom i stočarstvom.
Prema riječima mještana, selo je nekada imalo oko 200 naseljenih kuća. Danas kuća ima više, ali je broj stalnih stanovnika manji – tokom cijele godine živi se u približno 70 do 80 domaćinstava.
Istovremeno, turistički kapaciteti rastu gotovo iz sezone u sezonu. Procjenjuje se da Vusanje danas raspolaže sa više od 1.500 ležajeva i pet restorana, od kojih tri rade i tokom zime.
Posebnu ulogu u razvoju sela ima međunarodna planinarska ruta „Vrhovi Balkana“, koja povezuje Crnu Goru, Albaniju i Kosovo. Kroz Vusanje prolaze i ture prema najvišim vrhovima Crne Gore, zbog čega je selo postalo nezaobilazna stanica za planinare iz cijelog svijeta.
Od 120 turista godišnje do popunjenih kapaciteta
Porodica Đonbaljaj, vlasnik hotela „Rosi“ u centru Gusinja, turizmom se bavi od 2006. godine. U Vusanju su obnovili porodično imanje i kuću od kamena staru više od 250 godina, u kojoj su otvorili restoran i smještaj.
Na početku su imali svega pet soba. Kako je interesovanje turista raslo, izgradili su prve bungalove, a potom su svake godine proširivali kapacitete.
– Kada smo počeli, Gusinje je na godišnjem nivou posjećivalo možda oko 120 turista. Vidjeli smo da Vusanje može biti važna polazna tačka na ruti „Vrhovi Balkana“ i počeli smo da razvijamo smještaj. Danas imamo 70 ležajeva i restoran za 150 gostiju – kazao je predstavnik porodice.
Na meniju su prvenstveno tradicionalna jela, kroz koja gostima predstavljaju lokalnu kulturu i običaje.
Prema njegovim riječima, sezona 2026. premašila je sva očekivanja. Tokom juna, jula, avgusta i septembra veoma je teško pronaći slobodan smještaj, a gosti dolaze iz Evrope, Kanade, Australije, Južne Amerike, pa čak i Japana.
Drvnu preradu zamijenili turizmom
Još jedna porodica iz Vusanja odlučila je da napusti posao sa preradom drveta i svoju budućnost potraži u turizmu.
Prvo su se bavili prevozom turističkih grupa, a zatim su otac i dvojica sinova počeli da grade turističko naselje. Od početnih 25 kreveta stigli su do približno 55 ležajeva.
Njihovo imanje danas ima devet drvenih kuća, četiri sobe u kamenoj kući i mali restoran u kojem se za goste priprema domaća hrana.
– Ovo nam je treća sezona u turizmu. Zadovoljni smo rezultatima, a koliko čujemo, dobra sezona bila je i kod ostalih domaćina u selu – navodi jedan od vlasnika.
Dio zaposlenih u etno-selu prvobitno je u Vusanje stigao kroz volonterske programe. Nakon što su upoznali selo, neki od njih prihvatili su ponudu da ostanu i rade tokom sezone. Među njima ima ljudi iz Brazila, Argentine i Kolumbije.
Interesovanje se više ne završava sa ljetom. Dio kapaciteta već je rezervisan za zimsku sezonu, od decembra do januara, dok rezervacije unaprijed stižu i za naredno ljeto.
Nedostaju putevi i hoteli više kategorije
Turistički razvoj Vusanja i cijelog Gusinja prepoznala je i lokalna uprava. U toku su ili su najavljeni projekti unapređenja putnih pravaca prema Vusanju, Grebajama i Plavu preko Kruševa.
Iz Opštine očekuju da će bolja putna infrastruktura dodatno povećati broj gostiju i omogućiti turistima da lakše dođu do najatraktivnijih lokaliteta.
Iako na području opštine već postoji više od 2.000 ležajeva, tokom vrhunca sezone raspoloživi kapaciteti nijesu dovoljni za sve zainteresovane posjetioce.
Gusinju, kako ističu u lokalnoj upravi, nedostaju hoteli više kategorije. Sadašnju ponudu uglavnom čine porodični smještaji, etno-sela i seoska domaćinstva, koja su već pokazala da ekoturizam može donijeti ozbiljne rezultate.
Turizam je uticao i na migracije. Sve je više mladih koji se vraćaju iz zapadne Evrope i Sjedinjenih Američkih Država, gdje su stekli znanje, iskustvo i kapital koji sada ulažu u porodičnu imovinu.
Dodatna prednost je putna veza preko Albanije, zahvaljujući kojoj je Podgorica od Gusinja udaljena oko 65 kilometara.
Rekordna posjeta Prokletijama
Nacionalni park „Prokletije“ ove godine bilježi najveći broj posjetilaca od svog osnivanja. Pored domaćih i gostiju iz regiona, najviše turista dolazi iz zapadne i centralne Evrope, ali je sve više posjetilaca i sa drugih kontinenata.
Vusanje je jedna od glavnih ulaznih tačaka u Nacionalni park i mjesto iz kojeg počinju planinarske ture prema najvišim vrhovima. Uz Vusanje, najpopularniji lokaliteti su dolina Grebaje i Babino polje.
Rast broja gostiju, međutim, donosi i nove izazove. Iz Nacionalnog parka upozoravaju da razvoj mora biti kontrolisan kako bi priroda ostala očuvana. Na pojedinim lokalitetima biće potrebno ograničiti broj posjetilaca ili određene turističke aktivnosti.
– Ako uništimo prirodu i Nacionalni park, prestaće da postoje i razlozi zbog kojih ljudi dolaze – poručuju iz uprave parka.
Među prirodnim atrakcijama Vusanja posebno se izdvajaju kanjon i vodopad Grlja, Ali-pašini izvori, dolina Ropojana i pećina na porodičnom imanju Đonbaljaj. Domaćini priznaju da dugo nijesu bili svjesni vrijednosti svega što ih okružuje.
– Mi smo tu ljepotu imali pred sobom, ali su tek ljudi koji su dolazili sa strane počeli da nam govore koliko je ona posebna – kažu mještani.
Flija – tradicija koja je postala posao
Razvoj turizma oživio je i stara jela koja su polako nestajala iz svakodnevnog života. Jedno od njih je flija, tradicionalni specijalitet koji Besmira Đonbaljaj priprema za goste, restorane i kupce iz različitih krajeva Crne Gore i regiona.
Besmira već 24 godine živi u Vusanju, a način pripreme flije naučila je od majke i bake. Kada je broj turista počeo da raste, shvatila je da porodično znanje može pretvoriti u mali posao.
Flija se pravi od brašna, vode i soli, dok se između slojeva dodaje domaći kajmak. Peče se ispod sača, sloj po sloj, a priprema traje od sat i po do čak tri sata, u zavisnosti od veličine tepsije.
Nekada se ovo jelo prvenstveno pripremalo za svadbe, vjeridbe, rođendane i doček posebno dragih gostiju. Danas je jedan od najtraženijih specijaliteta među turistima. U danima najveće potražnje Besmira napravi i do deset tepsija.
Namirnice uglavnom dolaze sa porodičnog imanja. Porodica ima oko 300 ovaca, kao i krave, a u poslu učestvuju muž, djeca i ostali članovi domaćinstva.
Priča o Vusanju tako pokazuje da turizam ne mora da potisne tradiciju. Naprotiv, upravo su stare kuće, domaća hrana, porodična imanja i očuvana priroda postali najveći kapital ovog malog planinskog sela.
Izvor: TVCG – „Turistički puls“, urednica Aleksandra Sjekloća
